فاتیما (فاطیما) Fátima یادگار تجلّی و اعجاز حضرت فاطمۀ زهرا سلام الله علیها، در اروپا:

Ֆաթիմա

فاتیما Fátima دهکده­ای است واقع در وسط و به اعتباری: غرب کشور پرتغال، در طرف شمال لیسبون (لِشبُونَة، در تواریخ اسلامی)- پایتخت این کشور- نزدیک لیریا - واقع در بخش غربی پرتغال- که در 13 ماه مِی 1917م، چند بچه چوپان، مدّعی دیدار بانویی نورانی در نزدیک این روستا شدند، که نام مقدّس او- بنا به اظهار خودش- فاتیما (=فاطیما= فاطِمَه) بوده است و پس از این واقعه، آن محلّ مبدّل به زیارتگاهی شد که امروزه هنوز از مراکز بزرگ زیارتی مسیحیان کاتولیک رومی و نیز مسلمانان است.(1)

فاتیما / فاطیما - در نقشه جغرافیایی پرتغال

فاتیما / فاطیما - در نقشه جغرافیایی پرتغال

کشور پرتغال در بخش غربی شبه جزیرۀ ایبِری، و بر کرانۀ اقیانوس اطلس، و در مغرب اسپانیا قرار گرفته است. اگرچه پس از پایان 5 قرن سلطنت مسلمین بر آن دیار، از اواخر قرن 11 میلادی، مناره ­های بلند مساجد تبدیل به برج های کلیسا شده؛ امّا بیش از نیم قرن است که دوباره نام حضرت فاطمۀ زهرا دختر گرامی پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله، بر سر زبان­های مردم این منطقه افتاده و بر فراز بلندترین برج کلیسای دهکدۀ فاطیما می درخشد...

وجود نام هایی همچون: الجَیش و الغربی و... بر تابلوهای خیابان های شهر، تا امروز خبر از وجود مسلمانانی در آنجا می دهد. چهرۀ جدید شهر، نتوانسته خصوصیّات قدیمی آن را محو سازد... مردم شبه جزیرۀ ایبِری (= اسپانیا و پرتغال) بسیاری از آداب و رسوم و حرفه هایی را که مسلمانان به این منطقه آورده اند، پذیرفته و تاکنون حفظ نموده اند. روش سنّتی کشاورزی، حجاب بانوان، و آشنایی دیرینۀ مردم با مُعتقَدات اسلامی، نشانه ای از این پذیرش است... در این میان، آنچه بیش از همه ذهن انسان را به خود معطوف می دارد، خاطرۀ ظهور و تجلّی بانویی است که کودکان روستا او را به نام فاطیما (=فاطمه) و “بانوی تسبیح به دست” معرّفی نموده اند.

شرح و گزارش واقعه:

جاسینتا Jacinta دختر 7 ساله، فرانسیسکو Francisco (فرانچسکو) پسر 9 ساله و لوسیا Lúcia دختر 10 ساله، 3 کودکی بودند که این واقعه را این گونه گزارش نموده اند:

فاطیما - سه کودک، شاهدان اصلی معجزۀ ظهور حضرت فاطمه

“در سال 1916 م- یک سال قبل از دیدار بانوی درخشنده - فرشته ­ای بر ما ظاهر شد و 3 بار این گفته را تکرار کرد:

«من فرشتۀ صلح هستم؛ خدایا، من ایمان دارم و باور دارم و دوستی می ورزم به تو، و من طلب استغفار و توبه کردن می کنم از آنان که باور ندارند و دوستی نمی ورزند و ایمان ندارند».

فرشته دو بار دیگر در تابستان و پاییز بر ما ظاهر شده و هر بار یک چیز را از ما خواست:

«قربانی بدهید و استغفار کنید برای گناهکاران و دعا کنید برای متحوّل شدن آنها».

این سه برخورد بود که ما را برای دیدن بانوی صاحب تسبیح آماده کرد... در سال 1917م دوبار نور درخشنده ای را دیدیم، پس از آن بر بالای درخت بلوط نورعظیمی ظاهر شد، بانویی درخشنده تر از خورشید، بنام فاطیما. او فرمود:

«نمی خواهم شما کودکان را بترسانم».

گفتیم: شما کیستید؟ فرمود:

«من فاتیما (فاطمه) دختر پیامبرم!”.

گفتیم: از کجا آمده اید؟! فرمود:

«از بهشت».

گفتیم: از ما چه می خواهید؟!

فرمود:

«...از شما می خواهم باز به اینجا بیایید...».

بانوی صاحب تسبیح، بعد از آن، هر ماه ظاهر می شد، از ماه مِی تا 4 اُکتُبر؛ در ششمین و آخرین ظهور او، معجزۀ بزرگی را در مقابل دیدگان 7000 نفر جمعیّتی که (از روستای فاطیمای کنونی و اطراف آن برای تماشای صحنه) گرد آمده بودند، نمایان ساخت. در برابر دیدگان منتظر جمعیّت، باران به طور ناگهانی بند آمد و ناگهان نور خورشید به لرزش درآمد و ایستاد، و دوباره به لرزش درآمد و ایستاد، به طوری که مردم احساس کردند هر لحظه می رود که خورشید بر آنان فرود آید... خورشید به حالت اوّل خود درآمده و به همان درخشش معمول و زیبای خود ادامه داد...”.

تصویر قدیمی از شاهدان معجزۀ ظهور فاطیما و لرزش نور آفتاب

Danse du Soleil, Fatima, 13 oct 1917

(تصویر قدیمی از شاهدان معجزۀ ظهور فاطیما و لرزش نور آفتاب)

فاطیما - 13 اکتبر 1917م لرزش نور خورشید

اولیّن عکس از این واقعه در روزنامۀ لیبون- 5 اُکتُبر همان سال- منتشر شد. خبر همین واقعه بود که خیل مشتاقان را متوجّه مدّعای این سه کودک روستایی کرد؛ اکنون دیگر هرآنچه که این کودکان پاک می گفتند، مورد قبول افرادی بود که به چشم خودشان، نخستین معجزۀ حضرت فاطمه علیهَاالسّلام را دیده بودند. حقانیّت این کودکان را ابتدا پدران و مادران آنها تصدیق می کردند، چرا که می گفتند: “آنها هرگز دروغ نگفته اند”...

سرنوشت کودکان، شاهدان اصلی واقعه:

لوسیا وارد زندگی مذهبی شد- و لباس زنان راهبه را پوشید- و زنده ماند، زیرا که با آن بانو عهد بسته بود که در ترویج عُبُودیّت (=بندگی خدا) تلاش کند، و زنده بماند. فرانسیسکو(فرانچسکو) و جاسینتا، 3 یا 4 سال بعد، در اثر بیماری ریوی بِدرودِ حیات گفتند... مرگ این دو کودک، نه تنها از اعتقاد پدر و مادر آنها نکاست، بلکه چون بانوی درخشنده به آن دو قول داده بود که آنها را به بهشت ببرد، اعتقاد پدر و مادر آنها را به اصل واقعه افزود. این کودکان پاکدل در نظر مردم، کودکانی مقدّس به شمار آمدند. لوسیا هم صدا را شنیده بود و هم سخن گفته و هم بانو را دیده بود؛ جاسینتا هم بانو را دیده و هم صدایش را شنید؛ فرانسیسکو فقط بانو را دید...

عبادتگاه فاتیما و مراسم عبادی مشترک میان مسیحی و مسلمان (13 می):

در سال 1919م عبادتگاهی در این دهکده ساخته شد، که سه سال بعد توسّط یک باند افراطی تروریستی منفجر گردید، امّا پس از مدّتی دوباره تعمیر و بازسازی شد. در 1928م اوّلین سنگ ساختمان اصلی بنا نهاده شد. در سال 1930م اُسقف مسیحی لیریا (شهری در شمال لیسبون پرتغال) اجازۀ شرعی برگزاری آیین پاک فاطیما را صادر کرد. اجازۀ کلیسا نیز در 1932م برای برگزاری مراسم عبادی خاصّی، با عنوان “بانوی ما: فاطیما” (Nossa Senhora Fátima)  (به زبان پرتغالی) بود، که سرانجام در 1953م به این زیارتگاه پشتوانه ­ای رسمی داد... در 13 می سال 1967م پاپ فقید، ژان پُل دوّم (م 2005م) در پنجاهمین سالگرد آیین عبادی فاطیما شرکت نمود... در 13 می 1982م، پاپ فقید، مجدّداً و به جهت سپاسگزاری از این بانو، به خاطر حفظ جان وی در حملۀ تروریستی نافرجام 1981م، در سفری به پرتغال راهی زیارت این مزار شریف شد...

اکنون، هر ساله، در 13 ماه مِی، مردم از تمامی نقاط پرتغال و کشورهای اطراف، برای زیارت و نیز دعا و توبه، و طلب شفا و تزکیۀ روح، به این منطقه می آیند... هر کسی با آیین مرسوم خاصّ خود، از فاطیما تجلیل می کند؛ نذر شمع ها، با پای پیاده به زیارت آمدن، به پاداشتن مراسم شب اِحیاء و دعا، برگزاری مراسم ذکر و اِنابه و... همه و همه جلوه ای از توسّل و ارادت قلبی مردم به حضرت فاطمه سلام الله علیها است. در این بین، ذکر تسبیحات از همه بیشتر رواج دارد؛ که در آخرین دیدار، بانوی بزرگ اسلام از مردم خواسته بوده که هر روز به این تسبیحات مداومت ورزند. این تسبیحات به زبان های مختلف است و از مهم ترین ادعیه در مراسم بانوی پاک، فاطیما است. زُوّار می آیند تا مجسمۀ سپید آن بانو را ببینند، همه بر گرد این مجسمه برای درخواست و سپاسگزاری جمع می شوند؛ برخی دعا می کنند و به روح آن بانو توسّل می جویند، برخی از آن بانو برای خودشان طلب شفاعت نزد خدا و بازگشت ایمان به قلب های خود را می نمایند... برخی هم خواهان عوض شدن زندگی خودشان هستند... مردم اعتقاد دارند که: “هرگز کسی، دست خالی از زیارتگاه فاطیما بازنگشته است!”...

مراسم اِحیاء و شب زنده داری در فاتیما (شب 13 می):

در سمت چپ عبادت گاه، بیماران (اعم از مسیحی و مسلمان) برای طلب شفا یا طلب قدرت صبر بر بیماری، شب را به انتظار صبح، در حال اِحیاء سپری می کنند... آنان برای بانو فاطیما نذر می کنند و کیلومترها راه را با پای پیاده و زانوانی زخمی می پیمایند، تا به این مزار برسند... موج حضور مردم اروپا هر ساله در این مراسم معنوی افزایش می یابد... مردم اعتقاد دارند، محلّ یکی از آن تجلّیات هر ماهه، در کنار چاه خانۀ پدرِ لوسیا (بانوی راهبۀ مذکوره) است و در آنجا با حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها آشنا شده اند...

شب اصلی دعا، شب 13 ماه مِی هر سال است، که به وصیّت بانوی صاحب تسبیح، باید به دعا و تسبیح و استغفار سپری شود (همانند مراسم اِحیای شب های قدر مسلمانان)... مردم مسیحی منطقه به قدری برای این بانو احترام قایلند، که با وجود مسیحی بودن، هنوز نام فاطیما را بر دختران خود می نهند! رقم شفاگیری های ثبت شدۀ فاطیما بیش از 15000 نفر است!...

زُوّار در آخرین مرحلۀ آئین پاک فاطیما، هنگام خداحافظی و وِداع، چنین زمزمه می کنند:

“ای بانوی ما، ای فاطیما، بانوی صاحب تسبیح، بانوی درخشنده؛ من اکنون مجبورم از تو جدا شوم؛ امّا از خدا می خواهم که این آخرین دیدار من با تو نباشد و همیشه این التماس و شوق در وجود من زنده باشد؛ ای فاطیما خداحافظ، ای بانوی پاک ما!”

که این فقرات بسیار شبیه مضمون فقرات وارد شده در وداع از حرم ائمّۀ اطهار علیهِمُ السّلام، و نیز مذکور در زیارت عاشورا می باشد...

اثبات این که فاطیما، همان حضرت فاطمه علیهَاالسّلام است:

1- این نام مبارک یقیناً نامی غیر لاتینی و مأخوذ از عربی است، چنانکه لوئیس معلوف، راهب و ادیب فقید مسیحی لبنانی (درگذشت: 1946م) در “اَعلام المُنجِد”، نام این بانو را “فاطِمَة” آورده، نه “فاطیما” یا “فاتیما”.(2) غلامحسین مُصاحَب (درگذشت: 1358ش) در دایرة المعارف فارسی(3) نیز، این نام را به شکل “فاطمه” ضبط نموده و در عین حال، آن را از بزرگترین مراکز زیارتی مسیحیان کاتولیک رومی بر می شمارد... امروزه مردم پرتغال و غرب اسپانیا و جنوب فرانسه و بسیاری دیگر، نام فاطیما را بر روی دختران خود نامگذاری می کنند، حال آنکه اغلب آنها می دانند و اذعان دارند که این نام مقدّس، ریشۀ عِبری یا سُریانی یا لاتینی ندارد...

2- جایگاه ها و قدمگاه های دیگری به همین نام، در دیگر کشورها- از جمله جایگاهی در مالی آفریقا، که کوهی به شکل انگشتان دست دعا کننده در نزدیکی آن به چشم می خورد- موجود است، که یقیناً زبان آنها لاتینی نیست...

3- عنوان “بانوی صاحِب تسبیح”، از بهترین نشانه ها بر این مطلب است که، مقصود از فاطیما همان فاطمۀ زهرا است؛ زیرا آن حضرت دارای تسبیحاتی مخصوصه- به نام “تسبیحات فاطمۀ زهرا سلام الله علیها” - هستند. امر به مُداوَمت روزانه بر این تسبیح- که اهالی پرتغال نقل می کنند- دقیقاً مطابق روایات شیعه در امر به آن، خصوصاً پس از هر نماز و قبل از خواب است.

4- مراسم اِحیای شب 13 ماه می، و دعا و تسبیح و استغفار، عیناً همان چیزی است که حضرت فاطمۀ زهرا سلام الله علیها در شب های قدر اِعمال می فرموده است.

5- اذن وداع زیارت فاطیما، چنانچه گفته شد، با اذن وداع زیارات شیعه تطابق دارد.

6- لقب “درخشنده” برای این بانو، ترجمۀ لاتینی لقب “زَهراء” است؛ و تعبیر “درخشنده تر از خورشید”، نیز مطابق با مضمون احادیثی است در شدّت نورانیّت چهرۀ حضرت فاطمۀ زهرا...

7- “دختر پیامبر”- که لقب اِبراز شده توسط خود بانو فاطیما در آن واقعۀ ظهور و تجلّی است- با حضرت مریم علیهَاالسّلام تطابق ندارد، و تنها با حضرت فاطمۀ زهرا سلام الله علیها همخوانی دارد. مضافاً اینکه، در یک فیلم مستندی که خود کلیسا آن را ساخته بود، نام این بانو “فاطیما دختر محمّد” [صلّی الله علیه و آله] ذکر شده است...

8- لقب “بانوی پاک”، ترجمۀ لاتینی “طاهرة” است و در احادیث اسلامی، به آن حضرت، “صِدّیقۀ طاهره” لقب داده شده است...

9- در مورد فاطیما، مردم آن ناحیه از “حزن و اندوه” وی یاد می کنند؛ این هم اشاره به حزن و اندوه و گریۀ بسیار آن حضرت پس از وفات پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله می باشد، که در مورد هیچ کدام از بانوان بزرگ تاریخ، نظیر نداشته است...

10- اغلب مردم این شهر، که نام مقدّس فاطیما را بر روی تابلوها و در دید عموم نصب کرده اند، با صراحت می گویند:

“فاطیما، دختر محمّد [صلّی الله علیه و آله] است”.

11- آنها معتقدند، اگر دختری “نام فاطیما” داشته باشد، از آتش جهنّم دور خواهد شد؛ همان چیزی که در احادیث شیعه، در باب نامگذاری اولاد، در کتاب نِکاح (ازدواج)، آمده است...

12- مجسّمه و نقّاشی از تصویر فاطیما، بانویی را نشان می دهد که به هیأت مسلمانان چادر پوشیده و تسبیحی به دست دارد...

فیلم مستندی دربارۀ فاتیما (فاطیما):

لازم به تذکر است که صداوسیمای ایران، در سال 1375ش/1417ق، در سه نوبت، فیلمی مستند از این شهر و مزار مقدّس فاطیما و مراسم عبادی آن و تصویر راهبه لوسیا – در سنین کهولت – پخش نمود، که چون مصادف با ایّام فاطمیّه سلام الله علیها بود، بسیار مورد توجّه و استقبال برادران و خواهران مسیحی و ارمنی و مسلمانان ایران واقع گردید... (4)

تصویر جدید فاتیما یا: حرم حضرت فاطمه – در پرتغال

Santuário de Fátima

(تصویر جدید فاتیما یا: حرم حضرت فاطمه در پرتغال)

تصویر جدید فاتیما یا: حرم حضرت فاطمه – در پرتغال

پاورقی ها:

1- مَوسوعة المَورِد، مُنیر البَعلَبَکّی، ج4، ص108.

2- أعلامُ المُنجِد، لوئیس معلوف، ص403.

3- دایرة المعارف مُصاحَب، 2/ 1835.

4- دایرة المعارف تشیع، ج12، ص159-160، مقالۀ فاتیما/ فاطیما، نوشتۀ سید احمد سجادی.

زیارتگاه فاطیما در پرتغال - مکان تجلّی حضرت فاطمه زهرا