*دو فتوای عجیب و جالب توجه علامه مجلسی اول و دوم (پدر و پسر) در مورد اهل کتاب:

((طبق احادیث معتبر، اهل کتاب یعنی مسیحی و یهودی، پاک هستند))

و نیز:

((ازدواج دائم مرد مسلمان با زنان مسیحی و یهودی جایز و صحیح است))

* توضیح:

علامه مجلسی اوّل(پدر) (ملا محمد تقی مجلسی - رضوان الله علیه) فقیه و حدیث شناس (محدّث) اخباری مقیم اصفهان(وفات: 1070 قمری) در کتاب فقه استدلالی فارسی خود: لوامع صاحِبقِرانی (یعنی: درخشش های پادشاهی - که آنرا برای مرحوم شاه عباس دوم صفوی نوشته) (ج‏2، ص: 286-288)، در مورد طهارت ذاتی و بدنی اهل کتاب، یعنی: مسیحیان و یهودیان، طبق احادیث معتبر شیعه، چنین فتوا داده که: همگی ذاتاً و بدناً پاک و طاهر هستند، مگر آنکه به گوشت خوک یا شراب یا نجاست دیگری، دست یا بدن یا لباس خود را آلوده ساخته باشند (نجاست عارضی).


همچنین، وی در کتاب دیگر خود: رَوضة المتقین (یعنی: بوستان پرهیزگاران - که به زبان عربی است) (ج8، ص:210-216) بازهم طبق احادیث معتبر، فتوا به جواز ازدواج (نکاح) چه موقت و چه دائم مرد مسلمان، با زن اهل کتاب (مسیحی و یهودی) داده است؛ البته به شرط آنکه مرد مسلمان، آن زن مسیحی یا یهودی را "از نوشیدن شراب و عرق و آبجو و نیز از خوردن گوشت خوک و... نهی کند" (... "فلیَمنَعها مِن شُربِ الخَمرِ وَ لَحمِ الخِنزیرِ"...= بخشی از روایت امام جعفر صادق ع).

نیز گفتنی است که پسر آن بزرگوار، مجلسی دوم (علامه مجلسی معروف - ملا محمد باقر مجلسی - رضوان الله علیه) (متوفای 1110 ق)، در «بحارالانوار» (چاپ ایران، جلد 80)، روایات متعارض در این رابطه را نقل کرده، ولی در دو جا (ص48 و53) «طهارت اهل کتاب» (پاک بودن مسیحی و یهودی) را در جمع بین این احادیث، ترجیح می دهد.


همچنین، همین علامه مجلسی معروف (پسر) در «مَلاذ الاخیار» (یعنی: پناهگاه نیکان) (شرح تهذیب الاخبار شیخ طوسی) (ج3، ص149، در شرح حدیث68، که نزد اصولیّین نیز حدیثی صحیح است) بازهم «طهارت اهل کتاب» را ترجیح می دهد؛ و حدیث این است که:


به امام رضا(علیه السلام) عرض کردند: شما زن خدمتکاری مسیحی داری، که برایت آب و غذا فراهم می کند؟!
حضرت در جواب فرمود: «اشکالی ندارد! (فقط) به او می گویم دستانش را بشوید» (قالَ: لَا بَأسَ! تَغْسِلُ یَدَیْهَا) (تهذیب شیخ طوسی، ج1، ص399، حدیث68- ش1245).


و باز، همین علامه مجلسی معروف (پسر) در مِرآة العقول (یعنی: آیینۀ اندیشه ها) (ج20، ص68) و نیز در همان مَلاذ الأخیار (ج12، ص116) با استناد به احادیث معتبر، قول و فتوای پدرش (ملا محمد تقی مجلسی) را تأیید کرده؛ و در همین کتاب اخیر(ج12، ص116) در توضیح حدیث امام باقر(علیه السلام) که حضرت در آن با پاسخ آری (نعم)، هم طهارت اهل کتاب و هم جواز ازدواج دائم و موقت با آنها را تأیید فرموده است (عَنْ أَبی جَعْفَرٍ ع: قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ طَعَامِ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ نِکَاحِهِمْ حَلَالٌ هُوَ؟ قَالَ: نَعَم‏...)، می نویسد:

"حدیث چهارم - موثق و مورد اعتماد است؛ و ظاهر آن دلالت دارد بر پاکی اهل کتاب و جایز و حلال بودن ازدواج با آنها" (الحدیث الرابع‏ - مُوَثَّق؛ و یَدُلّ ظاهراً على طهارةِ أهلِ الکتابِ و حِلیّةِ نکاحِهِم).

و حتی در همین کتاب(ج12، ص399) با استناد به حدیثی معتبر، ازدواج دائم مرد مسلمان با زنان اهل کتاب، در بلاد خارجی غیر اسلامی (غیر ذِمّی) را نیز (درست همانند مرحوم پدرش) جایز و صحیح می داند.

و حتی علامه محمد باقر مجلسی (مجلسی پسر) جایز دانسته که مرد مسلمان، تا چهار زن دائمی از اهل کتاب (یهودی و مسیحی) داشته باشد. چنانکه در همین کتاب(ج12، ص436) قول علامه حلی را نقل و تأیید کرده که در ردّ قید شیخ صدوق و پدر بزرگوارش (ابن بابوَیه) (در محدود کردن ازدواج دائم با اهل کتاب، به دو زن) آن را ضعیف دانسته و استدلال می کند که خداوند در ازدواج دائم، اجازه داده که چهار زن - چه مسلمان و چه اهل کتاب - بگیرند (... وَ رُباعَ ... - سورۀ نِساء، آیه3).

* اشاره ای اجمالی به فتاوای برخی دیگر از فقهاء شیعه در این دو رابطه:

قبل از نقل عبارت مفصّل علامه مجلسی اول (پدر) در اثبات طهارت اهل کتاب، برای اطلاع رسانی کامل به خوانندگان محترم، به نحو خلاصه و فشرده، به فتواهای برخی فقهاء معروف و مراجع تقلید مشهور شیعه (از قدیم و معاصر) در این دو رابطه - در سه گروه - اشاره می شود:

الف) برخی از فقهائی که فتوا به هر دو مسأله (یعنی: طهارت اهل کتاب = مسیحیان و یهودیان، و جواز ازدواج دائم مرد مسلمان با زنان آنها) داده اند، عبارتند از:
- علامه مجلسی اول و دوم (پدر و پسر)... به شرحی که گذشت و می آید...
- جناب شهید ثانی (شیخ زین الدّین عاملی - شهادت: 966ق)، در مسالک الافهام (شرح شرایع الاسلام) (ج12، ص88؛ و: ج7، ص359-360)؛
- نیز از مراجع تقلید معاصر، آیات عِظام: وحید خراسانی و سید صادق روحانی و... (چنانکه از رساله های توضیح  المسائل ایشان معلوم می شود).

ب) برخی از فقهایی که فتوی به جواز ازدواج (نکاح) دائم مرد مسلمان با زن اهل کتاب (مسیحی و یهودی) داده اند (و در مورد طهارت آنها، یا سکوت کرده اند و یا تردید و توقف و شبهه دارند و یا فتوای ایشان در باب طهارت در دسترس نیست، ولی در باب ازدواج دائم، جایز می دانند) عبارتند از:
- صدوقین (شیخ صدوق - م381ق - و پدر بزرگوارش: علیّ بن بابَوَیه قمی - م329ق) (المُقنِع، شیخ صدوق، چاپ الهادی ع، ص308؛ مجموعه فتاوای ابن بابویه، ص112)؛ البته با این قید که بیش از دو زن اهل کتاب را در ازدواج دائم نمی تواند بگیرد؛ بر خلاف مسلمان که تا چهار زن دایم جایز است.
- علاّمه حِلّی (م726ق) در مُختلَف الشّیعه (ج7، ص99 - مسأله 38)، چنانکه علامه محمد باقر مجلسی (مجلسی پسر) در مَلاذ الاخیار (ج12، ص436) قول علامه حلی را نقل و تأیید کرده که در ردّ قید شیخ صدوق و پدرش (در محدود کردن ازدواج دائم با اهل کتاب، به دو زن) آن را ضعیف دانسته و استدلال می کند که خداوند در ازدواج دائم، اجازه داده که چهار زن - چه مسلمان و چه اهل کتاب - بگیرند (... وَ رُباعَ ... - سورۀ نِساء، آیه3).
- مرحوم صاحِب جواهر(شیخ حسن نجفی - م1266ق) (جواهرالکلام، ج3، ص31)؛
- از مراجع تقلید معاصر، آیات عِظام: خوئی، سید محمد روحانی، سید محمد شیرازی، سید صادق شیرازی، صافی گلپایگانی (چنانکه از رساله های توضیح المسائل ایشان معلوم است) و مرحوم سید علی بهشتی نجفی (مسائل و رُدود = سؤالها و جوابها - عربی، ص310، سوال81)، و غیر آنها...

ج) برخی از فقهائی که فتوا به طهارت و پاکی اهل کتاب (مسیحی و یهودی) داده اند (و در مورد ازدواج دائم مرد مسلمان با زنان آنها، یا سکوت کرده و یا تردید و توقف و شبهه دارند و یا فتوای آنها در باب ازدواج دائم با اهل کتاب در دست نیست، ولی اهل کتاب - مسیحی و یهودی - را پاک و طاهر می دانند) عبارتند از:
- شیخ طوسی (شیخ الطّائفه - اعلم فقهاء شیعه - م 460 ق) در «النِّهایَه» (رساله عملیه خود) (ج3، ص107)؛  
- شیخ مفید (م 413 ق)، که سید محمد عاملی (معروف به صاحِب مدارک - متوفای 1009ق) در «مدارک الاحکام» (ج2، ص295) این فتوا را به جناب «شیخ مفید»  نسبت داده است؛
- از مراجع تقلید معاصر، آیات عِظام: سید محسن حکیم، منتظری، سیستانی و... (چنانکه از رساله های عملیه و یا استفتائات بعمل آمده از ایشان، معلوم می گردد).

* نقل خلاصۀ متن فارسی لوامع صاحبقرانی مجلسی اول، در طهارت اهل کتاب، و توضیح عبارت آن:

[باب] «مردى که بمیرد و نباشد با او مردى مسلمان و نه زن مسلمانى که از خویشان او باشد»:

(( ... بسند مُوَثَّق منقولست که عمار [بن موسی ساباطی] از حضرت امام جعفر صادق صلوات اللَّه علیه سؤال کرد از مردى که بمیرد و نباشد با او مردى مسلمان و نه زن مسلمانى که از خویشان او و محرم او باشد، و با او باشند مردان نصرانى(مسیحی) و زنان مسلمانی که میان او و ایشان خویشى نباشد؟ حضرت فرمودند که [مرد] نصرانى(مسیحی) اول غسل مى‏ کند تا بدنش از نجاسات عَینیّه مثل خَمر(شراب) و خِنزیر(خوک) که ملاقات به آنها کرده پاک شود، بعد از آن، مسلمان را غسل مى‏ دهد (یَغتسِلُ النّصرانیّ ُ ثمّ یُغسِّلُهُ).

و دیگر، از آن حضرت صلوات اللَّه علیه سؤال کرد از زن مسلمانى که بمیرد و با او نباشد زن مسلمانى و نه مرد مسلمانى از خویشان او و با او باشد زن نصرانیه (مسیحی) و مردان مسلمان (نامحرم).
حضرت فرمودند که زن نصرانیه(مسیحی) أوّلاً غسل مى‏ کند و بعد، زن مسلمان را غسل مى‏ دهد (تَغتَسِلُ النَّصرانیّة ُ ثمّ تُغَسِّلُها).

و مؤیِّد این خبرست خبر موثق از حضرت امیرالمؤمنین صلوات اللَّه علیه که فرمودند که:
جمعى به خدمت حضرت سید المرسلین صلّى اللَّه علیه و آله آمدند و عرض کردند که: زنى در این سفر با ما بود و فوت شد و محرمى نداشت!
حضرت(ص) فرمودند که: چه کردید؟! گفتند که: آب بر او ریختیم! حضرت(ص) فرمودند که: [آیا] زنى از اهل کتاب (مسیحی یا یهودی) نبود که او را غسل دهد؟ گفتند نه! حضرت فرمودند: که چرا او را تیمم ندادید؟

و عمل به این دو حدیث کرده‏اند اکثر علماء (شیعه)...

و این دو حدیث دلالت مى ‏کند بر آن که [مردۀ چنین مسلمانی را] اهل کتاب که یهود و نصارى و مجوس باشند غسل مى‏ توانند داد، نه مطلق کافر [مثل بودایی، هندو، بت پرست، بهائی، ناصبی و... که نجس العین هستند].

و محقق [حِلّی - رضوان الله علیه - فقیه اصولی، متوفای 676ق]، در «المعتبر» (کتاب فقهی استدلالی) تأمّل (تردید) نموده است در عمل به این دو خبر [به این استدلال] که: «چون راوى هردو، بد مذهبند، مشکلست عمل به این!»؛ با آنکه [خود مرحوم محقق حِلّی] زیاده از صد جا (در موارد دیگر) عمل به حدیث عمّار [ساباطی] و امثال او [که نزد رجالیّین، موثق و مورد اعتماد و راستگو هستند] کرده است!

و[باز مرحوم محقق حلی] گفته است که:
«اشکال دیگر آنکه: غسل عبادتست و نیت [شرعی از مسلمان] در کار(واجب و لازم) است!»
جوابش آنکه: ظاهر(آشکار) نیست که در این غسل(یعنی: غسل مَیّت)، نیت(قصد قربت از مسلمان) در کار باشد؛ و بر تقدیر(بر فرض) اشتراطِ نیت، علماء ذکر کرده ‏اند که زنان مُسلِمه (که با آن مرد مرده نامحرمند) نیت مى‏ کنند [و مرد مسیحی یا یهودی از جانب ایشان، نیابتاً آن مرد مَیّت را غسل می دهد].

دیگر آنکه [دلیل بر پاک بودن بدن اهل کتاب، یعنی مسیحی و یهودی، این است که]: غسل، سبب زیادتى نجاست مى‏ شود [یعنی: اگر مسیحی و یهودی، پاک نباشند، همینکه دست ایشان تر بشود، آب غسل نجس شده و مرده را نمیتوان با آب نجس غسل داد! پس چرا پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و امام صادق(علیه السلام) در روایات موثق و مورد اعتماد فوق، دستور فرموده اند که: مسیحی یا یهودی، آن مسلمان را غسل بدهد؟ پس نتیجه چنین می شود که: بدن و دست مسیحیان و یهودیان، پاک است]... و نجاست عارضى [و خارجی بدن ایشان، به واسطۀ ملاقات دست با شراب یا گوشت خوک یا غیره...] به غسل (و شستشو) زایل (و برطرف) مى ‏شود.

و [اگر بازهم مرحوم محقق حلی و امثال وی، اصرار داشته باشند بر ضعیف بودن راویان این اخبار، جواب گوییم که]: ضعف خبر (نزد خود فقهاء
اصولیّین)، مُـنجَـبــِر (جبران شده) است به شهرت بَینَ الاصحاب (یعنی اینکه: مشهور فقهاء قدیم شیعه، به همین اخبار عمل کرده اند، پس معلوم است که این اخبار، مورد اعتماد هستند وگرنه آن بزرگواران، بر مبنای آنها فتوی صادر نمی کردند؛ و] با آنکه همین حکم در «فقه رضوى» (ص18) [کتاب حدیث فقهی منسوب به امام رضا(علیه السلام) نیز] هست‏...)).

(لوامع صاحبقرانى، ملا محمد تقی مجلسی، ج‏2، ص: 286-288).

 

تصویر نقاشی علامه محمد باقر مجلسی (مجلسی ثانی، مجلسی دوم = پسر) صاحب بحارالانوار

تصویر نقاشی چهره مرحوم علامه محمد باقر مجلسی

تصویر ضریح مطهر علامه محمد تقی مجلسی (پدر = مجلسی اول) و علامه محمد باقر مجلسی (پسر = مجلسی دوم)

تصویر سنگ قبر علامه محمد تقی مجلسی (پدر = مجلسی اول) و علامه محمد باقر مجلسی (پسر = مجلسی دوم)

تصویر سنگ قبر علامه محمد تقی مجلسی (پدر = مجلسی اول) و علامه محمد باقر مجلسی (پسر = مجلسی دوم)

مسجد جامع اصفهان و مقبره علامه مجلسی در جنب آن